Srpska pravoslavna crkva i njeni vernici 14. februara obeležavaju Svetog Trifuna, sveca kome se u narodu pripisuju brojni običaji i verovanja. Sveti Trifun se smatra zaštitnikom vinograda, useva i iskrene hrišćanske ljubavi, pa se ovaj datum u mnogim krajevima doživljava kao simboličan početak buđenja prirode i nove vinogradarske godine.
Saša Srećković, muzejski savetnik iz Etnografskog muzeja, objašnjava koji su običaji najvažniji na ovaj dan i zašto se Trifundan posebno poštuje među vinogradarima i vinarima.
Kao zaštitnik vinogradara, ovaj svetac je posebno poštovan među vinarima. Najvažniji običaj je orezivanje bar jednog čokota vinove loze, koji se potom prelije vinom, uz želju za rodnom i uspešnom godinom. Zbog toga je u narodu, naročito u Timočkoj krajini, poznat i kao „Orezac“ ili „Zarezoj“.
Ovaj obredni čin ima jasnu simboliku: rezidba najavljuje početak radova u vinogradu, dok vino predstavlja blagoslov i prizivanje dobrog roda. U mnogim porodicama, ovaj običaj je sačuvan kao mali porodični ritual, čak i kada se vinograd ne obrađuje profesionalno.
U pojedinim delovima Srbije ovaj dan ima i dodatna značenja. U šumadijskim selima Trifundan je zavetni dan, jer se verovalo da svetac štiti selo od grada, poplava, insekata i drugih štetočina. Otuda i običaji koji naglašavaju zaštitu roda, domaćinstva i zajednice.
U negotinskom kraju zabeležen je i zanimljiv običaj: trudnice su simbolično orezivale lozu, verujući da će, po principu „slično proizvodi slično“, vinograd bolje roditi. U ovakvim primerima jasno se vidi kako se crkveni praznik u narodu prepliće sa starijim slojevima verovanja i agrarnim simbolima.
U nekim mestima Sveti Trifun je i krsna slava. Domaćin slave, poznat kao „podrumar“, priprema i podiže slavski kolač, a ta čast se svake godine prenosi na drugog domaćina. Time se naglašava zajedništvo i kontinuitet, naročito u sredinama u kojima su vinogradarstvo i vinarstvo deo lokalnog identiteta.
Za one koji Trifundan proslavljaju kao krsnu slavu, slavska trpeza ima poseban značaj. Osnovu čine vinogradska pogača, žito i vino. Ukoliko dan nije postan, priprema se i vinogradski gulaš, kao i piletina ili ćuretina u vinskom sosu. Ako je post, preporučuje se riba, a u pojedinim krajevima pominju se i jela pripremljena u vinu, u skladu sa lokalnom tradicijom.
Ako je na Trifundan vedro i sunčano, veruje se da će godina biti sušna i s manjim rodom. S druge strane, kiša ili mraz na taj dan, prema narodnom tumačenju, nagoveštavaju dobar prinos useva i voća.
Ovakva verovanja deo su šireg narodnog kalendara u kojem se vreme na velike praznike posmatra kao znak za ono što dolazi – posebno u seoskim sredinama, gde je priroda oduvek bila ključni „saveznik“ i „protivnik“ u isto vreme.
Sveti Trifun ubraja se u hrišćanske velikomučenike koji su postradali za veru. Prema predanju, rođen je u Frigiji (u siromašnoj, ali pobožnoj porodici) i još kao dete bio je poznat po skromnosti i blagosti. U hagiografskim izvorima se navodi da je bio darovan darom isceljenja i da je mnogima pomagao, zbog čega je njegovo ime ostalo duboko upisano u narodnu pobožnost.
U vreme progona hrišćana pod rimskom vlašću, Sveti Trifun nije želeo da se odrekne svoje vere. Zbog toga je mučenički postradao, a njegovo stradanje se u crkvenoj tradiciji pamti kao primer istrajnosti i duhovne snage.
U srpskoj tradiciji Sveti Trifun je posebno povezan sa vinom, vinogradima i radom na zemlji, zbog čega se 14. februar u mnogim sredinama doživljava i kao „Dan vina i vinara“. Otuda običaji rezidbe, prelivanja loze vinom i okupljanja u vinogradu – kao spoj vere, rada i nade u dobru godinu.
Svetog Trifuna slave i različiti esnafi, a njegovo poštovanje rasprostranjeno je u više krajeva Balkana. Upravo ta širina kultnog poštovanja objašnjava zašto su se, kroz vreme, razvile brojne lokalne varijante običaja – od zaveta i molitvi za zaštitu, do slavskih praksi i trpeza vezanih za vinogradarski kalendar.
